انجمن علمی کتابداری و اطلاع رسانی

تعریف چکیده :  Abstrct

چکیده خلاصه ایست از یک نوشته که شامل فشرده تمام مطالب مهم یا فشرده قسمتهای ویژه یا فهرستی از محتوای آن نوشته باشد گاهی شامل اصطلاحات وکلید واژه های متن  است.(سلطانی :1379؛127)

با توجه به تعریف فوق ،چکیده علاوه بر ارائه فشرده ودقیق محتوای مدرک باید دارای کلید واژه های بکار رفته در متن نیز باشد.از این طریق چکیده به نمایه سازی مدرک نیز کمك مي کند. قابل ذکر است چکیده از آنجایی که دارای اطلاعات کتابشناسی می باشد، سهم عمده ای در تهیه نمایه ها ،کتابشناسیها و منابع تقدوبررسی دارد.

چکیده نویسی:

عمل تهیه خلاصه کوتاه از یک کتاب ،جزوه یا مقاله که شامل نکات اساسی آن باشد.(همان؛128)

متون علمی را می توان بر اساس ساختاروطرح کلی آنها به سه گروه عمده شامل:

علوم طبیعی ،انسانی واجتماعی تقسیم نمود.بر اساس تحقیقات ومعیار مشخص شده که متون علوم طبیعی از الگوی منظم تری نسبت به دیگر متون برخوردارند وآن عبارت است از:موضوعها،هدف،روش شناسی ،نتایج ومآخذ وبه همین دلیل تهیه چکیده برای اینگونه متون سهل است وبراحتی الگویی واحد برای آن ارائه داد.اما در مورد متون علوم انسانی واجتماعی این امربه سختی امکانپذیر است.ازطرفی تهیه چکیده برای طرحهای تحقیقاتی وپایان نامه ها به مراتب ساده تر از متون توصیفی وتوضیحی است.

چکیده نویسی شامل یک سری فعالیتهای زنجیره ای است که طی آن اطلاعات موجود در مدرک در ابعاد کوچکتری ارائه می شوند.برای رسیدن به این هدف انجام دو فرآیند ضروری است:

1- هرس متن یا حذف اضافات : یعنی حذف نکات غیر ضروری وحفظ نکات ضروری.

2- عصاره گیری متن:یعنی رسیدن به اصل مفهوم محتوای مدرک.

انجام دو فرایندفوق طی 4 مرحله زیر اهمیت دارد:

1.      خواندن و درک : اولین و مهمترین وظیفه چکیده نویسی خواندن و درک مفاهيم موجود در مدرك است . در اين راستا بايد چكيده نويس در زمينه موضوع متن دارای حداقل دانش موضوعی باشد تا بتواند در خاتمه به تفسیری صحیح ازمدرک دست یابد. اگر چکیده نویس فاقد چنین توانایی است توصیه می شود در صورت نیاز حتماً با متخصص موضوعی مشورت لازم را بعمل آورد.

2.انتخاب: شامل حذف هدفمند بخشهایی از متن که به عنوان حشو و اضافات مطرح هستند. در پایان این مرحله اطلاعات مرتبط و ضروری باقی می ماند.در این مرحله حفظ مفهوم وارتباط مطالب باقی مانده مهم است.

3.تفسیر: با توجه به اهداف مدرک اصلی نوعی تفسیر گزینشی هدفمند باید انجام گیرد.در اين مرحله چکیده نویس به استقراء،قیاس،استدلال و استنتاج می پردازد.

4.توصیف ترکیبی تحلیلی: دراین مرحله باید موارد انسجام ، تعادل ، آنتروپی و حفظ ساختار و طرح کلی معنایی و بلاغی متن را در نظر داشته وچکیده نویس باید براساس نوع چکیده ، سطح توصیف که براساس تحلیل های قبلی مشخص شده را مد نظر قرار دهد .( پینتو مولینا : 1376؛67)

انواع چکیده : چکیده ها دارای انواع بسیار متنوعی است که در ذیل به بخشی ازآن می پردازیم :

1.      چکیده برهیخته ، چکیده استخراجی :

چکیده ای که از اصل اثر بدون دخل و تصرف در انشای آن برگرفته شده باشد . (سلطانی :1379؛127)

2. چکیده پدیدآورنده ، مؤلف ، نویسنده :

چکیده مدرکی که پدیدآورندة آن تهیه کرده باشد و درآغاز اصل مدرک می آید و البته لزوماً بهترین چکیده نیست . ( استلاء: 1378؛29)

3.چکیده تمام نما یا آگاه گر یا آگاهی بخش :

تاحد امکان اطلاعات روشنی از مباحث کمی و کیفی مندرج در مد رک ارائه می کند و برای نیل به دو هدف تدوین می گردد : الف – ارزیابی ارتباط مدرك با موضوع مورد نظر خواننده . ب- انتخاب يا رد مطلب توسط خواننده، به همین دلیل طولانی تر از سایر انواع چکیده است . طول چکیده تمام نما باید متناسب با نوع و محتوای مدرک باشد ، اما اغلب در مقاله های مجله ها 100 تا 250 و در پایان نامه ها تا 500 واژه در نظر  گرفته می  شود. تهیه چکیده تمام نما اگر چه برسایر انواع چکیده ارجحیت دارد اما بسیار وقت گیر و پر هزینه بوده و نیاز به مهارت خاص دارد ، چراکه بخصوص برای متون علوم تجربی باید تمامی جوانب امر در نظر گرفته شود. استفاده ازاین نوع چکیده برای نقد و بررسی ها و نیز مقاله که مباحث متفاوتی را مطرح     می کنند ، مناسب نیست . محتوای یک چکیده تمام نما برای یک کار تحقیقی شامل ماهیت و حدود مساله ، هدفهای مطالعه ، گزارش روشهای تحقیق و بررسی ، یافته های مهم یا نتایج ، پیشنهادات و اطلاعات  ضمنی یا جنبی می شود . ( راولی : 1374؛27)

4. چکیده راهنما: 

دراین چکیده فقط به مطالب مهم مدرک اصلی اشاره می شود و محتوای واقعی آن ارائه نمی گردد . این نوع چکیده مناسب ترین چکیده برای مقاله های نقد وبررسی، کتابها و در بعضی از موارد مقاله های کنفرانسها ، گزارشها و کتابشناسی ها محسوب می شود .  جمله های این نوع چکیده  از نوع توصیفی بوده و خواننده  را در انتخاب یا عدم انتخاب مدرک راهنمایی می کند ، بدون آنکه وی را از مراجعه مستقیم به مدرک بی نیاز سازد ، از چکیده تمام نما سطحی تر و مقرون به صرفه تر است چون به دانش موضوعی کمتری نیاز دارد و سریعتر تهیه می شود . تعداد واژه های آن 75 تا 150 واژ ه است . ( راولی : 1374؛28)

5 . چکیده توصیفی :

چکیده ای که محتوای موضوعی سندی را توضیح می دهد ولی آن را ارزشیابی نمی کند .( سلطانی : 1379؛128)

6. چکیده حرفه ای :    

چکیده ای که توسط چکیده نویسان حرفه ای یعنی کسانی که شغلشان  چکیده نویسی است تهیه می گردد . ( همان ؛128) ممکن است چکیده نویس در زمینه موضوعی مورد نظر دارای تخصص باشد یا نباشد لذا کیفیت این نوع چکیده ها متفاوت است اما به دلیل اینکه توسط  چکیده نویس  حرفه ای تهیه می شود ، سرعت تهیه آن  با لا است .

7. چکیده راهنما – تمام نما :  -

قسمتهای مهم مدرک بصورت تمام نما و قسمتهایی که از اهمیت کمتر برخوردارند بصورت راهنما چکیده می شوند . ازسایر انواع چکیده متداول تر است و اگر با دقت و صحت همراه باشد ، می تواند بسیار کار آمد باشد .( راولی : 1374؛29)

8. چکیده سوءگرفته یا سوءگرا ، سوی دار یا گرایش دار :

الف .اگر قسمتی از مطالب نوشته ای که از آن چکیده تهیه می شود درزمینه خاصی باشد و چکیده از این قسمت خاص تهیه شده باشد آنرا چکیده سوءگرفته می گویند . چکیده سوءگرفته ممکن است تمام نما یا راهنما باشد .

ب. چکیده ای که برای گروه خاصی از خوانندگان تهیه شده باشد و در نتیجه چکیده نویس  تنها قسمتهای خاصی از نوشته را برای چکیده نویسی انتخاب کرده باشد . ( سلطانی : 1379؛128) لذا این نوع چکیده بیشتر در بولتن های چکیده نویسی درون سازمانی چاپ می گردد .

9. چکیده عنواني :  

عنوانی است که نویسنده به اثر خود می دهد و حکم چکیده مطلب را پیدا می کند. غالباً مبین موضوع نوشته شده است این نوع چکیده زمانی سودمند است که در آن عنوان اصلی، برای نشان دادن محتوای نوشته کافی باشد . در این رابطه خود نوشته و نوع اطلاعاتی که در آن آمده باید اقتضای چنین اجمالی را داشته باشد .

10. چکیده انتقادی :  

علاوه بر معرفی محتوای مدرک به ارزیابی آن هم می پردازد ، در نتیجه در زمینه علوم علاوه بر توجه به عمق و دامنه اثر ، مناسبت و بسندگی آزمایش و روش تحقیق ، گروه مخاطب و اهمیت موضوع را در پیشرفت علوم نشان می دهد . اما بندرت از این نوع چکیده، استفاده می شود ، چون تهیه آن نیاز به مهارت در چکیده نویسی و داشتن تخصص موضوعی در سطح بالا را دارد . در این نوع چکیده ، چکیده نویس عقاید و نظریات خود را نیز بیان می دارد . ( راولی :1374 ؛29)

11. چکیده گزارمانی:  

این چکیده از چند کلمه یا یک جمله تشکیل می شود و در واقع کوتاه ترین نوع چکیده است و تفاوت چندانی با عنوان محتوا نما بجز اینکه نمی توان آن را بجای عنوان نوشته بکار برد . در واقع از نظر سبک نگارش شبیه به چکیده راهنما ولی خیلی کوتاهتر از آن است .( سلطانی : 1379؛129)

12. چکیده کد شده :

چکیده ای که به زبان معمولی نوشته شده باشد و علاوه بر این بوسیله یکی از تدابیر مرسوم نیز ، کد گذاری شده باشد ، بنحوی که خواندن و مرور آن از طریق داده آمایی های الکترونیکی میسر شود . ( همان ؛129)

13.چکیده تلگرافی :

از روی چکیده های تمام نما یا راهنما تهیه می شود به سبک تلگرام و چکیده نویس باید دررابطه با مختصرنویسی بنحوی که مطالب نامفهوم نشود دارای تبحر باشد . دراین نوع چکیده کلمات دستوری مثل

حروف اضافه ، اسم اشاره و حتی گاهی فعل هم حذف می شود . تعداد کلمه های این نوع چکیده بین 75تا 125 کلمه است .( راولی : 1374؛30)

14. چکیده مکانیکی :

با استفاده از روشهای علمی و تجربی در فن آوری اطلاعات و سبک سنجی کامپیوتری تهیه می شود ، و چهار اصل مهم درتهیه آن باید رعایت شود :

- هرپارگراف ازمتن مدرک اصلی دریک جمله خلاصه شود؛

- اولین جمله هر پارگراف ازمتن مدرک ، که معمولا حاوی بیشترین مقدار اطلاعات است ، استخراج شود ؛

- جمله های مربوط به جاهایی ازمتن مدرک ، که با حروف سیاه تحریر شده اند ، استخراج گردند؛

- جمله هایی ازمتن مدرک استخراج گردند که دارای کلید واژه های معینی اند و یا دارای واژگانی هستند که بسامد وقوع آنها زیاد است؛

این چکیده معمولا بر اساس یک نوع سبک از پیش تعیین شده که آنرا در برخی مواقع توسط  کامپیوتر و با استفاده از نرم افرازهای مخصوص تهیه می نمایند ، که دراین صورت به آن چکیده اتوماتیک یا کامپیوتری می گویند. برنامه یا نرم افزار مورد استفاده شامل دو قسمت است :

1.اصول صوری از پیش تعیین شده مبتنی بر روشهای علمی و تجربی فناوری اطلاعات وسبک سنجی کامپیوتری ، بویژه همان چهار اصل ذکر شده ؛

2.پردازش زبان طبیعی که یکی از مباحث مهم و نوین در داده پردازی یا دانش کامپیوتر است . در پردازش زبان طبیعی کامپیوتر یا برنامه می تواند معنای کلمات و نقش دستوری آنها و ساختارهای دستوری را تشخیص دهد و مثلا یک جمله را به یک عبارت و یک پارگراف را به یک جمله خلاصه کند . ( محمدی فر :1380؛161)

15. چکیده متخصص موضوعی :

چکیده ایست که توسط متخصص موضوعی که بطور فعال در زمینه های مربوط به موضوع کار می کند تهیه می شوند و نسبت به چکیده ای که توسط افراد آموزش دیده در چکیده نویسی آماده می گردد مزیت دارد . (سلطانی :1379؛129)

16. چکیده کوچک :

کمی ازعنوان مدرک مفصل تر است . یک عنوان خوب در واقع شاخص روشنی از محتوا به حساب می آید و تعدادی از ابزارهای کتابشناختی و خدمات آگاهی رسانی جاری ، گاهی فقط به درج اطلاعات تکمیلی در عنوان اثر اتکاء می کنند . در این مورد هم چون چکیده کوچک فقط شامل یک تحلیل مختصر است ، از

نظر تهیه سریع بوده و در جايی که روز آمد بودن اطلاعات اهمیت ویژه ای پیدا می کند مهم است با این وجود، خلاصه بودن آنها مسائلی را در ارتباط با منابع خارجی و برای استفاده کنند گانی که زبان اصلی آنها با زبان سرویس اطلاع رسانی متفاوت می باشد ، ایجاد می کند.  از انواع ، چکیده کوچک می توان به چکیده کوتاه تلگرافی اشاره کرد . ( راولی : 1374؛3 )

دانشنامه کتابداری واطلاع رسانی چکیده نامه  Abstract  Journal را چنین تعریف می نماید:

پیایندیست چاپی یا تکثیر شده ، حا وی چکیده های مطالب ، مقالات پیایندها ، جزوه ها و غیره . چکیده نامه ممکن است به صورت ماهانه ، هفتگی و یا روزانه توسط کتابخانه های اختصاصی منتشرشده و برای مشتریان ارسال گردد. اکثر این چکیده نامه ها اختصاص به موضوعهای خاص دارند مانند چکیده مقاله های ایران در زمینه علوم اجتماعی . ( سلطانی : 1379؛130)

خلاصه مطالب با عناوین مختلف شناخته می شود مثل تلخیص ، برون داد ، گزارمان ، خلاصه رئوس مطالب ، تفسیر و ... می شناسیم . هریک از عناوین دارای تعریف و کاربرد خاص خود هستند ، هرچند که اغلب در مفهوم واقعی خود مورد استفاده قرار نمی گیرند و گاهی حتی جای یکدیگر بکار می روند. اما چکیده و خلاصه مطالب در سه مفهوم عمده با یکدیگر متفاوتند .

1.حجم و اندازه تقریبی چکیده از پیش تعیین می شود ، مثلا ممکن است بر اساس سیاستگذاری ناشر کتاب یا مجله و یا مدیریت کتابخانه از پیش تعیین شود که اندازه تقریبی چکیده مدرک 200یا 250واژه باشد، خواه کتاب 100یا 500 صحفه باشد . ( محمدی فر:1380 ؛154)

2. چکیده نوعی مدرک محسوب می شود یعنی هرچکیده متناظر با یک مقاله منتشر شده درباره موضوعی خاص ، خود یک مدرک محسوب می شودکه می تواند دارای اطلاعات کتابشناختی باشد . (همان :154)

3. خلاصه ، بسته به اینکه در ابتدا یا انتهای مدرک يا فصول کتا ب چاپ شود، دارای اهداف متفاوتی است . خلاصه در ابتدای یک مدرک یا فصل کتاب برای آشنا کردن و آگاهی دادن به خواننده درباره محتوای مدرک یا فصل آورده می شود ، اما در انتهای مدرک یا فصل کتاب برای ذکر و یاد آوری نکات مهم نوشته شود . بطورکلی خلاصه با این فرض تهیه می شود که خواننده وقت کافی برای رجوع به متن اصلی و دنبال کردن مطالب را دارد ، لذا برخی از عناصر ضروری مثل زمینه ، هدف ، روش شناسی و... در خلاصه آورده نمی شود . اما چکیده با این فرض که خواننده فرصت کافی برای مطالعه ندارد تدوین می شود و سعی برآن است که در حداقل فضای ممکن حداکثر اطلاعات لازم را بطور کامل و یا در حد راهنمایی به مطالب اصلی ارائه کنند . ضمن اینکه خلاصه معمولا از چکیده کوتاهتر است . ( راولی:1374؛20)

اصو ل چکیده نویسی: درتهیه چکیده ، بخصوص اگر سازمانی بطور اختصاصی به این امر می پردازد ، داشتن شیوه نامه یا خط مشی از توجه به موارد زیر مهم است:

1.ذکر این پیش فرض که چکیده حاوی خلاصه کل مدرک است .

2. تعیین اهداف چکیده نویسی .

3. چکیده باید حاوی کلید واژه های متن اصلی باشد .

6. تعیین نوع یا انواع چکیده مورد استفاده در چکیده نویسی .

5. تعیین سطح علمی و مهارتی چکیده نویس یا چکیده نویسان .

6. تعیین اینکه چکیده های تهیه شده توسط نویسندگان متن اصلی یا توسط فردی دیگر ویراستاری می شوند  یا خیر .

7. تعیین نوع حروف چینی، صحفه آرایی و مسائلی از این قبیل .

8. تعیین محل درج اطلاعات کتابشناختی در ابتدا یا انتهای چکیده .

9. تعیین جملاتی که نباید در چکیده بکار روند .

10. رعایت نظم و ترتیب متن اصلی در چکیده .

11. تعیین مواردی که ذکرشان در چکیده مربوط به آثار پژوهشی و تحقیقی یا سایر انواع متون ضروری است.

منابع و ماخذ :

1.پینتو مولینا ، ماریا (1376). «الگوی روش شناختی برای چکیده نویسی ». ترجمه علی مزینانی . فصلنامه پیام کتابخانه 7 (1).

2. کینن ، استلا (1378) ؛ فرهنگ فشرده کتابداری و اطلاع رسانی . تهران :نشرکتابدار .

3.راولی ، جنیفر (1374) . نمایه سازی و چکیده نویسی . ترجمه جعفر مهرداد . تهران : سازمان مدارک انقلاب اسلامی .

4.سلطانی ، پوری ؛راستین ، فروردین (1379). دانشنامه علوم کتابداری و اطلاع رسانی . تهران : فرهنگ معاصر .

5. محمدی فر ، محمدرضا (1380) .آشنایی با مدرک شناسی . تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی .